Sözlü Formül Kuramı Nedir ve Kim Tarafından Geliştirilmiştir?
1. Giriş: İzmirli Bir Genç, Sözlü Formül ve Esprili Düşünceler
Hadi biraz durup, düşünelim. İzmir’de bir kafede çayımla oturmuşum, etrafımda insanlar var. Kimisi telefonuyla kafayı bozmuş, kimisi iş görüşmesi yapıyor, kimisi de o ‘gerçekten’ ciddi şeyler üzerine sohbet ediyor. Ama ben ne yapıyorum? İşte şu an tam olarak buradayım, bu yazıyı yazıyorum ve kafamda bir sürü karışık düşünce var: Sözlü formül kuramı nedir ve kim tarafından geliştirilmiştir?
Daha önce hiç böyle bir şeyle karşılaştınız mı? İsmine bakınca, insana bir tür matematiksel denklem gibi geliyor, değil mi? Hani “a + b = c” gibi bir şey bekliyorsunuz. Ama yok, aslında bu kuram biraz daha farklı, biraz daha felsefi. Düşünsene, Sözlü Formül… “Bu ne ya?” diyebilirsiniz. Ama öyle bir yerden geldim ki, şimdi anlatacağım her şey birdenbire mantıklı olacak!
Sözlü formülün, aslında kelimelerle kurulan bir tür bağlantı olduğunu öğrendiğimde içimden bir “Hah!” sesi çıktı. Neden mi? Çünkü hayatımda sürekli insanlara bir şeyler anlatıyorum, ama anlatmaya çalıştığım şeyler bazen o kadar karmaşık oluyordu ki, çoğu zaman sadece “Ulan, acaba bu cümleyi nasıl kurabilirim?” diye düşünüyordum. Ama Sözlü Formül? O, işte tam da bunu çözebilecek bir kuram gibi.
2. Sözlü Formül Kuramının Tanımı
Hadi şimdi biraz daha derinleşelim. Sözlü formül kuramı, aslında bir tür dilbilimsel yapıdır. Ama en basit haliyle, anlatılmak istenen düşünceyi, duygu ya da anlamı daha etkili bir şekilde aktarmak amacıyla kullanılan geleneksel sözlü yapıları ifade eder. Kısaca: Bir durumu ya da olayı, belirli bir biçimde ve kısa ama etkili bir şekilde anlatmak için kullanılan sözlü formüller diyebiliriz.
Düşünsenize, bir arkadaşınızla sohbet ediyorsunuz ve bir anda aklınıza bir anı geliyor. O anıyı anlatırken kullandığınız kelimeler, o anı ne kadar etkili aktardığınızı belirler. İşte burada devreye giren şey, sözlü formüllerdir. Bir durumu anlatırken kullandığınız kelimeler, bu sözlü formüllerle şekillenir. Mesela, “O kadar hızlı koştu ki, rüzgarı yavaşlatıyordu” gibi bir cümle, bir tür sözlü formül olabilir.
Ancak bu kuramın asıl çarpıcı tarafı, özellikle halk edebiyatı, destanlar ve şarkılar gibi sözlü geleneklerde sıkça yer almasıdır. Yani, ne demek istiyorum? İnsanlar, uzun yıllar boyunca anılarını, yaşadıklarını, deneyimlerini bu tür sözlü formüllerle aktarmışlardır. Şarkı sözleri, halk hikayeleri, destanlar, bunların hepsi birer sözlü formül örneğidir.
3. Sözlü Formül Kuramı Hangi Alanlarda Kullanılır?
Şimdi daha fazlasını merak ediyorsunuz, değil mi? Hadi gelin, bu kuramın kullanım alanlarına göz atalım.
Halk Edebiyatı ve Şiir
Halk edebiyatı dediğimizde, aklımıza hemen dede korkut hikayeleri gelir. O zamanlar insanlar ne yapıyordu? Hikayelerini, kahramanlıklarını ve maceralarını bir tür sözlü formülle anlatıyorlardı. Mesela, “Bir zamanlar uzak diyarlarda, dağların ötesinde” gibi bir giriş, bir sözlü formül örneği olabilir.
Tabii ki, eski zamanlarda bu tür anlatımlar daha fazla kullanılıyordu, çünkü teknolojinin olmadığı, yazılı metinlerin henüz pek yaygın olmadığı bir dönemde, insanlar bu formüllerle iletişim kuruyordu.
Şarkı Sözleri ve Popüler Kültür
Elliott Smith’i hepimiz biliyoruz, değil mi? İşte onun şarkı sözleri de birer sözlü formüldür. İnsanların sıkça kullandığı “Yalnızım ama kimseye söyleyemem” gibi cümleler, bir tür duygusal formül işlevi görür. Bu sözler, o kadar yaygınlaşır ki, sonunda herkesin bildiği ve belki de kullanmaya başladığı bir “formül” haline gelir.
Bir şarkının sözlerine bir bakın; bir formül var mı? Hadi söyleyin, “Biraz yalnızım ama seni seviyorum” diyen bir şarkı yok mu? İşte bu tür şarkılar, sözlü formüllerin popüler kültürdeki yansımasıdır.
Edebiyat ve Destanlar
Edebiyat dünyasında da sözlü formüller oldukça yaygındır. Özellikle epik şiirlerde, kahramanların yapacakları büyük işlerin anlatılmasında kullanılan belirli kalıp cümleler vardır. Örneğin, “Onlar savaşa giderken…” diye başlayıp büyük bir maceraya dönüşen bir anlatı, sözlü formülün edebiyat dünyasındaki karşılığıdır.
4. Sözlü Formül Kuramını Kim Geliştirdi?
Şimdi geldik işin bilimsel kısmına! Sözlü formül kuramını geliştiren kişi, ünlü dilbilimci ve edebiyat araştırmacısı Milman Parry’dir. Parry, özellikle eski Yunan edebiyatını incelediği çalışmalarında bu kuramı geliştirmiştir. Milman Parry, Homeros’un İlyada ve Odysseia gibi destanlarını inceleyerek, sözlü geleneklerin bu tür büyük eserlerde nasıl kullanıldığını ortaya koymuştur.
Parry, eski destanların büyük kısmının yazılmadan önce sözlü olarak anlatıldığını ve bu anlatımların belirli formüllerle şekillendiğini gözler önüne sermiştir. Yani, Homeros’un destanlarında geçen kahramanların, olayların ya da tanrıların adları genellikle belirli bir sözlü formülle anılıyordu. Bu formüller, hikayenin anlatıcıları için büyük kolaylık sağlıyordu. Çünkü bir olayın anlatılması sırasında, sabit bir dil ve cümle yapıları kullanılarak, bellekten daha kolay bir şekilde aktarılabiliyordu.
5. Kafede Sohbet ve Gülümseyen İzmirli
Evet, şu anda kafede oturuyoruz ve bir arkadaşım bana yaklaşıyor: “Ne yapıyorsun?” diye soruyor.
Ben de cevaplıyorum: “Sözlü formül kuramı üzerine yazı yazıyorum. Parry diye bir adam var, Homeros’un destanlarını çözmüş, demek ki eski zamanlarda halk şairleri de akılda kalıcı cümlelerle halk hikayelerini anlatıyormuş.”
Arkadaşım şaşkın bir şekilde bakıyor ve “Elliott Smith’ten psikolojik kurama, şimdi de Homeros’a mı geldik? Senin hayatın kuramlarla mı geçiyor?” diyor.
Ben de gülerek yanıtlıyorum: “Hayatımda her şey bir formül… Aslında sana da öğretiyorum ama sen farkında değilsin.”
Hikayenin sonu ise şu: Sözlü formüller, insanın kendini ifade etme biçimidir. Bu kuramı geliştiren Parry, aslında bizim bugünkü anlatım şekillerimizi anlamamıza yardımcı olmuştur. Sözlü formüller, sadece bir kuram değil; halkın, duygularını, düşüncelerini ve hikayelerini en etkili şekilde anlatabilmesinin bir yolu olmuştur.